Hovudoppgåve i historie ved Det Samfunnsvitenskaplege fakultet,
Universitetet i Tromsø - Januar 1998.
Av Steinar Aas

Kapittel 1     "Snarvegen"

1.1 Innleiing:

Vel fire mil sør for Narvik ligg Ballangen. Like før du svingar rundt Ballangsleira og E6 buktar seg nordover og ut mot tettstaden Ballangen, gjør eit skilt deg merksam på at du kan svinge til venstre og sørover mot Bjørkåsen. Ved avkjøringa ligg Folkets Hus og vitnar om ei svunnen tid. Lenger opp ligg det fleire større samlingar av bustader, som har husa arbeidsfolk og funksjonærar i gruvebedrifta som dominerte området frå 1910 til 1964. Midt oppe i den vesle dalen opp mot sjølve Bjørkåsen ligg eit kvitt etternittlagt hus - det gamle Samvirkelaget, der Gruva restaurant no ligg. Huset blei i si tid gitt til samvirkelaget i Ballangen av eigarane av a/s Bjørkaasen gruber.⁽¹⁾

For dei som ofte har farta på E6 mellom Narvik og Fauske har denne delen av ferda berre fått namnet "snarvegen". Folk veit vanlegvis ikkje kva plassen heiter, men seier ein til dei at "det er der oppe ved snarvegen", veit dei straks kva ein snakkar om. Her kan den moderne farande svinge over, for å spare inn eit par tre kilometers kjøretur i kampen for å vinne plassar i fergekøa før Tysfjorden.

I det som heiter Mellom-Bjørkåsen, ligg eit gamalt laboratorium, ein snekkarverkstad, ein blekkslagarverkstad, fleire arbeidarbustader og restane av eit kisvaskeri. Vaskeriet, eit stort gult teglsteinsbygg, ligg som ei trapp i det skrånande terrenget, og er omkransa av furuskog. Her blei det verdifulle skilt frå det verdilause. Kisklumpane som låg skjult inni gråberget kom for ein dag. Her kunne ein kontrollere om dei som hadde fordra og minert i gruva rett ved, hadde gjort godt arbeid. Her kom sanninga for ein dag. Nedafor vaskeriet ligg eit vakkert mørkt bygg, der administrasjonen i den gamle gruvebedrifta heldt til. Her blei drifta leia av utdanna folk, med erfaring frå liknande bedrifter andre stader i landet.

På sletta nedafor dette bygget ligg det også ein kvitmala bygning der den kommunale fritidsklubben i Ballangen er i dag. Bygget blei bygd som sjukestue av a/s Bjørkaasen gruber, til bruk for både arbeidsfolk og andre i kommunen. Den patriarkalske omsorga for innbyggjarane hadde det svenskeigde aksjeselskapet hovudansvaret for. Parallellt med vegen oppover dalen mot Bjørkåsen ligg det ein sykkelstig. Eit uttrykk for ei ny tid, men likevel fundert på trasèen til den vesle jernbanen der damplokomotivet prusta seg att og fram i skytteltrafikk mellom gruve og vaskeriet i Bjørkåsen, til utskipingshamna i Ballangen, vel to kilometer nedover mot havet.

Av industristader i Nord-Noreg er ikkje Ballangen av dei mest omtalte. Mange sider er skrivne om industriverksemder som A/S Syd-Varanger og Sulitjelma gruber, gruvene i Kåfjord i Alta, Birtavarre i Nord-Troms, Dunderland og Bossmo i Rana. Ja til og med mindre varige industrialiseringsprosjekt av typen Senjens nikkelverk på Berg og Salangsverket i Sør-Troms har blitt behandla særskilt i hovudoppgåver i historie. Salangsverket var i drift i fem år, nikkelverket på Senja i 25 år. Av ei omfattande forsking kring moderniseringsprosessane og industriforetaka i Noreg, er det altså ikkje skrive noko større om Bjørkaasen gruber, som var i drift i vel 50 år⁽²⁾, utan større avbrot enn det lockoutar, streikar og vassmangel kunne skape. Bjørkaasen gruber var ei av dei mest stabile bergverksbedriftene i Nord-Noreg, når det gjaldt kontinuerleg drift i perioden 1914-64. Då krigen var over i 1945 var det berre to andre gruvebedrifter att i Nordland utanom Bjørkaasen gruber.⁽³⁾

Lite har blitt skrive om arbeidarane sin heroiske kamp for 8-timars dag eller høgare løn i Bjørkåsen. Sjeldan har romanforfattarar blitt inspirerte av konfliktar eller miljø til å skrive romanar om det sosiale livet, slik f.eks. Dag Skogheim har om Sulitjelma. Det første arbeidarforeninga i landsdelen blei heller ikkje skipa i Bjørkåsen. Det finst ikkje trykt noka "Bjørkås-vise" slik det finst utallige viser om det sosiale livet i Sulitjelma eller arbeidet på Ofotbanen. Finst det då ingenting spennande skrive frå dette området? Joda, det finst då det. Det blei til og med skrive ei eiga vise, eller som ho heiter; "Siste arbeidstime". Visa blei skriven i samband med nedlegging av gruvene i Bjørkåsen, og tonesett av Jack Berntsen. Det finst likevel ikkje så rikt tilfang av arbeidarkultur frå regionen som frå ein del andre regionar av same karakter i landsdelen. Det kan vere fleire grunnar til dette. Kanskje kan det vere eit uttrykk for at det ikkje blei ein dominerande arbeidarkultur i distriktet? Kanskje kan det vere fordi rekrutteringa til gruvene skjedde i ei tid då arbeidarkulturen var under press? Kanskje kan grunnen vere at innslaget av arbeidsfolk no var så lokal at arbeidsfolk heldt oppe den lokale kulturen som fanst i omlandet frå før? Dei blei med andre ord ståande med ein fot i den nye og ein fot i den gamle tid. Dette er spørsmål eg i løpet av denne oppgåva vil prøve å komme tilbake til og inn på.

1.2 Problemstilling - modernisering og moderniseringsprosessar

Einar-Arne Drivenes⁽⁴⁾ og Ottar Brox⁽⁵⁾ har hevda ulike syn i debatten om folk i landsdelen foretrekte å vere fiskarbønder framfor å gå inn i dei nye næringane fram til 1950. Brox meiner at gruvedrifta og industrien berre var sporadiske alternativ for fiskarbønderne, og at dei berre blei ein naturleg del av livet til folket i landsdelen i fasar av livet fram til etterkrigstida. Dei nye næringane blei ikkje noka erstatning for fiskarbondetilpassinga. Den tradisjonelle måten å leve på i landsdelen heldt stand. Dette har Brox seinare gjentatt på 90-talet ved å belyse spørsmålet med det amerikanske omgrepet frontier. I hovudtesen legg han vekt på at Nord-Noreg fungerte som ein frontier, eller grense, mot udyrka, tynt befolka og underutnytta landområde.⁽⁶⁾ I minst 1500 år, frå folkevandringstid til siste krig, hadde Nord-Noreg funget som frontier i forhold til "eiendomsbesitternes samfunn i Sør-Skandinavia".⁽⁷⁾ Regionen hadde stort sett jord og naturressursar til alle og "mulighetene til å finne ressurser var åpne i Nord-Norge helt fram til våre dager".⁽⁸⁾

Einar-Arne Drivenes reiste større innvendingar mot denne argumentasjonen rett etter at Brox først lanserte frontier-omgrepet på midten av 80-talet.⁽⁹⁾ Han spurte kva sekundærnæringane hadde å seie for den nord-norske økonomien. Hans hypotese var i kva grad og under kva vilkår folk i landsdelen tok arbeid som gruvearbeidarar då dei store malmfelta blei utbygde på 1800- og 1900-talet. Han viste i si undersøking at det skjedde kraftige vekst- og falltendensar i sekundærnæringane i Nordland og Finnmark, og han spør kva desse vekst- og falltendensane hadde å seie for den tradisjonelle nord-norske fiskarbondeøkonomien. Drivenes hadde som intensjon å modifisere Brox sitt syn på fiskarbondeøkonomien ved å sjå på rekrutteringa til bergverka i landsdelen i 1850 og i 1900. Som eit stikk til Brox konkluderte Drivenes med at sekundærnæringssektoren sin verdi for vedlikehald av fiskarbondesystemet til no var blitt undervurdert.⁽¹⁰⁾ Brox undervurderer også denne sektoren sin verdi for nordnorsk økonomi totalt sett. Konklusjonen til Drivenes var at fiskarbonden ikkje blei gruveslusk, men at han i periodar av livet sitt også var gruveslusk.⁽¹¹⁾ Brox undervurderte sekundærnæringane sin verdi, fordi det som ofte skjedde var at sekundærnæringane blei integrert i primærnæringane. Fiske kunne lettvint erstattast med lønsarbeid dersom det var meir fordelaktig å velje det. Det viktigaste funnet hos Drivenes var at haldninga til lønsarbeid endra seg drastisk etter ytre økonomiske/økologiske forhold til ulike tider. Brox har hatt ein tendens til å marginalisere sekundærnæringssektoren. Drivenes har på den andre sida gitt Brox rett i at hovudfundamentet i nordnorsk økonomi, "hushaldsøkonomien", ikkje blei vesentleg rokka sjølv om sekundærnæringane ekspanderte kraftig fram til 1920.

Brox sitt svar på denne kritikken var lite imøtekommande. I den perioden Drivenes omtalte blei landsdelen noko heilt anna ein ein frontier i tradisjonell forstand. Nord-Noreg var då i ein periode "et reservoar av arbeidskraft" for ekspansive næringar i Sør-Noreg, og eit "Klondyke for luringer" med pengar nok til å skaffe seg eigedomsrett til næringsgrunlaget i landsdelen.⁽¹²⁾

Intensjonen med denne oppgåva er å sjå på Ballangssamfunnet i lys av Brox og Drivenes sin diskusjon. I mitt tilfelle kan eg følgje opp Drivenes si undersøking og sjå nærmare på perioden etter den Drivenes har granska, dvs. tida frå 1920-1950. Periodiseringa av mi undersøking blir også konstituert av Brox sin påstand om den endringa som skulle ha funne stad frå 1950-åra av i nordnorsk sosialhistorie og økonomisk historie. Eg vil ta for meg opptakten til verksetableringa i Ballangen i 1920, sjå særskilt på etableringsfasen, og sjå vidare på forholdet mellom verk og bygd fram til 1950. Det var ved dette tidspunktet Brox meiner dei store endringane i nordnorsk historie sette skikkeleg fart. Ein viktig grunn til at det er fruktbart å sjå på denne perioden er at ein betre kan få grep om overgangen frå tradisjonelle til nye næringar. Derfor er det viktig å sjå på etabelringsfasen.Ved etableringa vil ein lettare kunne isolere folk, medan det blir vanskelegare å gjøre ein rekrutteringsstudie seinare på grunn av eigenrekrutteringa normalt ville sette inn etterkvart. Dette er årsaka til at vi stoppar i 1950.

A/s Bjørkaasen gruber blei plassert inn i eit eksisterande tradisjonelt nordnorsk fiskarbondesamfunn. Folk kunne la vere å ta seg arbeid i bedrifta, eller dei kunne hive seg på det nye. I Sulitjelma, Sør-Varanger og Dunderlandsdalen (Dunderland Iron Ore Company) måtte ein hente arbeidskrafta utafor bygda, fordi det budde få der frå før. Det spesielle med Ballangen var at bedrifta blei etablert i eit lokalsamfunn der det fanst ei lokalbefolkning som var vant med arbeid i dei nye næringane (sekundærnæringane), både gjennom Ofoten Malmfält, Ofotbanen og fleire lokale gruveprosjekt i tida 1880-1920. Sulis, Sør-Varanger og DIOC(Dunderland) var bedrifter som blei etablert i lokalsamfunn med lite folk og få fiskarbønder. Ein studie av Ballangen gjev høve til å sjå nærmare på kor sterkt dei tradisjonelle næringane blei ståande i regionen ved møtet med den nye verksemda. Var det slik at den nord-norske fiskarbondeøkonomien var under press, og at potensielle fiskarbønder kasta seg ut i lønsarbeid ved den nye bergverskbedrifta i staden for å ro fiske og drive gard?

Folk som blei involvert i verksemder som a/s Bjørkaasen gruber møtte nye krav til produksjonen. Han skulle vere rasjonell, spesialisert og prega av ei sterk arbeidsdeling. Dette er kjente omgrep frå dei samfunnsvitskapane som i sine moderniseringsstudiar har lagt vekt på kva det nye var i forhold til det gamle. Andre karakteristikkar har vore utvikling og innføring av ny teknologi og byråkrati både innafor det økonomiske og dei sosiale systema, og spesialisering i form av stadig sterkare arbeidsdeling i produksjon og administrasjon.⁽¹³⁾ Her var Bjørkaasen gruber gjennom sitt lønssystem, si arbeidsorganisering, sin organsisasjonsmodell og styringsstrukturar, sine profesjonaliserte fagarbeidarar og arbeidsleiarar det som representerte det nye i forhold til det ein var vant til frå før i Ballangen. Bjørkaasen gruber var ein moderne bedrift som i løpet av nokre hektiske år blei planta inn i eit tradisjonelt fiskarbondesamfunn. I perioden 1900-1950 har det i Ballangen skjedd endringar som ein kan bruke karakteristikkar frå samfunnsvitskapane og økonomisk historie for å forklare. Det gjekk frå å vere eit tradisjonelt samfunn til å bli eit meir moderne samfunn, meir og meir prega av dei mangearta endringane. Det sentrale i denne oppgåva er å sjå på kva konsekvensar den moderne industribedrifta hadde for utviklinga i forhold til val av levebrød i Ballangen.

1.2.1 Ballangen i spenningsfeltet mellom det tradisjonelle og det moderne?

Coldevin seier at den historiske utviklinga i landsdelen var prega av diskontinuitet og endring i dei siste 25 åra av 1800-talet, medan Brox konkluderer med at desse endringane først sette inn etter 2. verdskrigen og stod i motsetnad til landsdelen sine interesser. Coldevin har tatt føre seg den sterke ekspansjonen innafor kommunikasjonssektoren på slutten av 1800-talet og sagt at landsdelen ikkje var den same i 1850 som i 1900. Det hadde skjedd endringar i form av urbanisering og betre kommunikasjonar gjennom bygging av infrastruktur. Lønsarbeid og pengeøkonomi breidde også om seg, i følgje Coldevin.⁽¹⁴⁾ Brox har sett på landsdelen i perioden 1800-1950 og næringsstrukturen i landsdelen. I tillegg har han tatt føre seg busettingsstrukturen, og sagt noko om den nordnorske moderniseringa ut frå dette.⁽¹⁵⁾

Omgrepet modernisering blir ikkje brukt om endringane, og når nokon har brukt det, har det vore brukt nokså overflatisk eller nokså spesielt om særskilte hendingar eller emne. Hallvard Tjelmeland brukar omgrepet når han analyserer utviklinga i fiskerinæringa i kyststroka i landsdelen på 1900-talet.⁽¹⁶⁾ Han skriv om ei næring som dels har blitt modernisert gjennom initiativ frå fiskeribefolkninga, dels gjennom motstand frå den same kystbefolkninga. Tjelmeland lanserer spenninga mellom det tradisjonelle og det moderne; to ytterpunkt som kan karakterisere nordnorske moderniseringsprosessar. Han viser til at landsdelen i dag ikkje hadde vore gjennom ei lineær økonomisk utvikling som resulterte i at ein nådde eit endeleg mål. Moderniseringsprosjektet var ikkje gjennomført i tråd med visjonane om det moderne.⁽¹⁷⁾ Til dette hadde landsdelen enno for små kommunar, for spreidt busettingsmønster, for mange som driv kystfiske med små fiskebåtar, for små gardsbruk, for veik industri og for lite kapital. Moderniseringsplanane møtte motstand frå dei som ville forsvare det tradisjonelle Nord-Noreg. Tjelmeland viser at fiskerinæringa i Nord-Noreg er ei av dei mest moderne næringane i verda. Moderniseringa er tildels gjennomført, men med eit heilt anna resultat enn ein hadde som mål å gjennomføre. Vi har endt opp med kombinasjonsyrke som t.d.vaktmeister og småbrukar, lærar og småbrukar.

Vi har fått ei breidde i kulturelle og økonomiske strukturar som framleis pregar landsdelen, der den fleksibiliteten og tilpasningsevna som låg i den tradisjonelle kombinasjonsøkonomien blir halde ved like, får lov til å eksistere og blir sett på som tildels ein ressurs.

For Ballangen sin del vil det vere mogleg å sjåom spenninga mellom det tradisjonelle og det moderne også har relevans for å forklare utviklinga i Ballangen i perioden 1920-50. Ved å studere rekrutteringa frå dette fiskarbondesamfunnet til den nye industriarbeidarklassa kan ein sjå om det skjer ein lineær, gradvis overgang frå fiskarbondeøkonomi til kapitalistisk økonomi. Vi vil også kunne undersøkje om den nye næringa møtte motstand frå lokalbefolkninga slik Brox påstår. Valte somme av befolkninga det nye og korfor gjorde andre det ikkje? Og framfor alt kan ein spørre seg om dette endra seg over tid eller ikkje, slik Fulsås meiner?⁽¹⁸⁾

1.3 Rekruttering

1.3.1. Litteratur om rekruttering - hypotesar og teoriar:

I boka Fiskarbonde og Gruveslusk tar Einar Arne Drivenes.⁽¹⁹⁾ for seg spørsmålet om rekruttering til nordnorske bergverk med hovudvekt på 1800-talet. Han ser på kva slike rekrutteringsstudium kan seie om forholdet mellom den tradisjonelle, fiskarbondeøkonomien i Nord-Noreg og den ekspanderande kapitalistiske økonomien. Ved å gå gjennom folketeljingar, kyrkjebøker, bergverkssarkiv, nord-norske avisar, amtmannsforteljingar, yrkes-, befolknings-, industri- og bergverksstatistikk, medisinalforteljingar, trykte amttingsforhandlingar og anna litteratur om sosiale og økonomiske forhold i landsdelen i perioden 1800 - 1920, prøvde Drivenes å finne ut om Ottar Brox hadde rett, når han påstod at nordlendingane foretrakk å livnære seg av jordbruk og fiske fram til etterkrigstida. Ved å undersøke rekrutteringa til tre gruvebedrifter i Nord-Noreg spurte Drivenes om kor rett Brox hadde i "at nordlendingene foretrakk å livnære seg av jordbruk og fiske fram til etterkrigstida..".⁽²⁰⁾ Gjennom å undersøkje kven som arbeidde i gruvene i Kåfjord, Birtavarre og Sulitjelma kom han fram til at over 2/3 av arbeidsstokken i 1900 var frå Nord-Noreg. Arbeidsstokken i gruvebedriftane i Kåfjord, Birtavarre og Sulitjelma var stort sett frå Nord-Noreg. I tillegg var størstedelen av arbeidarane frå den kommunen verket låg i eller frå nabokommunane.⁽²¹⁾

Når Drivenes går inn på årsakene til den høge rekrutteringa til bergverksbedriftene frå Nord-Noreg, meiner han å finne det i faktorar utanfor verkssamfunna. Hovudsakleg satsa folk på dei nye næringane fordi det var vanskar innan den tradisjonelle økonomiske sektoren. Endra ytre realitetar tvang fiskarbønder til å bli gruvearbeidarar for kortare eller lengre periodar.⁽²²⁾ Drivenes finn likevel ikkje å "vite noe sikkert om arbeiderne som kom fra fiskarbondesystemet blei gruvearbeidere for livet". Bergverksnæringa var i dei fleste tilfelle ei attåtnæring som var med på å vedlikehalde fiskarbondesystemet. Fiskarbonden blei ikkje, så langt han kunne sjå gruveslusk, men han var i periodar av livet også gruveslusk.⁽²³⁾

Ein av dei som har gjort ein rekrutteringsstudie frå ei bedrift av same type som Bjørkaasen gruber, er Øyvind Bjørnson. Han har både i ei doktoravhandling og eit lokalhistorisk bokverk skrive om ei svovelkisgruve, Stordø Kisgruber i Sunnhordland, som blei etablert og lagt ned på omlag same tid som Bjørkaasen gruber.⁽²⁴⁾

Denne oppgåva skal sette industriføretaket Bjørkaasen gruber inn i den samanhengen som Drivenes, Bjørnson og dei nemnte hovudoppgåvene. Dei same metodane vil bli nytta i studien av Ballangen. Ein slik studie må plassere Bjørkaasen gruber i forhold til kva som er det spesifikke ved ei bedrift som utvinn svovelkis. Regionale faktorar som folketalsutvikling, jordbruksutvikling, folketalsstruktur og yrkestradisjonar i Ballangsregionen har konsekvensar for rekrutteringa til a/s Bjørkaasen gruber. I tråd med Lars Berggren sine metodiske moment kan nytte rekrutteringsstudiet for å finne svar på problemstillingane nemnt tidlegare i dette kapitlet.⁽²⁵⁾ Berggren slår fast at viss ein skal studere ein spesiell industri, bransje eller føretak, må ein mellom anna ta omsyn til viktige karaktertrekk ved den spesifikke industrien. Var han prega av spesialisering eller "mångsysslande", var han kapitalintensiv eller arbeidsintensiv, og kva type teknologi og arbeidsorganisasjon prega verksemda?

1.3.2 Rekrutteringsstudien i Ballangen - litteratur, kjelder og kjeldekritikk:

Fram til 1875 var det området som i dag omfattar kommunane Ballangen, Evenes og Narvik ein kommune, Ofoten. Seinare blei kommunen delt i to, Ankenes og Evenes. I 1902 blei Ankenes delt ytterlegare opp i Ankenes og Narvik, og då a/s Bjørkaasen gruber blei etablert låg bedrifta i Evenes kommune. Ballangen blei så skilt frå Evenes i 1925 dels på grunn av bergverksetableringa.

Etter det ein hittil har fått inntrykk av skulle ein tru det er lite å melde frå Ballangshalvøya, men det er overdrive å seie det. Leiter ein etter det som finst av litteratur eller anna skriftleg materiale om Ballangen og gruvedrifta i kommunen er ikkje stoda så håplaus som ein kanskje skulle tru innleiingsvis. Både litteratur og kjelder er omfattande. Det er særleg fire typar kjelder som er viktige i arbeidet med kartlegginga av bakgrunnen til arbeidarane i a/s Bjørkaasen gruber. Personalarkivet, lønningslistene, årsmeldingane i gruveselskapet og grunnlagmaterialet frå folketeljingane i 1920, 1930, 1946 og 1950 er alle nødvendige kjelder.

Magnus Pettersen har i trebandsverk Ofoten I, II og III skrive om Ballangs-soga frå 1500-talet og fram til 1945. Bøkene er skrive for ein brei lesarkrins og gjev innsyn i historia til ein spennande region, der bergverksdrifta er noko av det som har prega området dei siste 300 åra.

Peter J. Brugsmans har også publisert ein artikkelen "Malmleting på Ballangshalvøya gjennom 300 år" i Håløygminne. Artikkelen er seinare innarbeidd i Pettersen si Ofoten II, om den første gruvedrifta i Ballangen og Bjørkåsen-tida. Willy Mossum, har skrive ei historisk framstilling frå området i boka Karrig jord.⁽²⁶⁾ Boka tar form som ei slektskrønike. Både Pettersen, Brugsmans og Mossum gjev informative skildringar som kan vere med på å reise hypotesar og problemstillingar. Mossum si bok er med på å reise aktuelle problemstillingar som også er relevante for mi søking etter korleis folk reagerte på nyetableringa Bjørkaasen gruber. Også personar frå Mossum si slekt tok seg arbeid i Bjørkaasen gruber både i lengre og i kortare periodar. Desse kjeldene er samanhaldne med primærmaterialet frå området i denne framstillinga.

Rolf H. Stensland, historikar ved Høgskolen i Bodø, har skrive avhandlinga Bjørkaasen gruber under 1.verdenskrig.⁽²⁷⁾ Han ser på føresetnadene for eigarskiftet i verksemda i lys av forsyningsstode, marknadsutsikter, finansforhold og den handelspolitiske og politiske stoda under krigen. Her finst det grundige framstillingar av bakgrunnen og oppkomsten av bedrifta og andre forhold kring anleggs- og etableringsfasen, eigedomsforhold og liknande. Denne avhandlinga vil bli lagt til grunn for mykje av mi framstilling kring dei same emna. Ein kortare artikkel over problemstillingane avhandlinga tar opp er prenta i Historisk Tidsskrift.⁽²⁸⁾

Sverre Samuelsen har gitt ut historieframstillinga Arnes, ei bygd i Ofoten.⁽²⁹⁾ Her tar han føre seg slekts- og gardshistoria frå ein av dei verksnære krinsane til Bjørkåsen i nord/nordaust. Her får ein innsyn i jordbruksutviklinga i det området som omfattar nokre av dei som budde nærmast a/s Bjørkaasen gruber. Dette er derfor ei viktig bok for å sjå korleis folk knytt til primærnæringane i krinsen valte levebrød i forhold til problemstillinga ved inntoget til den nye bedrifta.

Steinar Steen har skrive om den eldste gruva i Ballangen, Bals gruver, i Ottar. Han refererer til Amund Helland og Nordland Amts Beskrivelse⁽³⁰⁾, som vil ha det til at Bals kopparverk i Nordland var det eldste forsøk på bergverksdrift i Nordland. Soga om Bals gruver er så interessant at det vil bli dratt inn i drøftingane seinare. Grunnen til dette er at samtida var opptatt av å samanlikne dette gruveprosjektet då Bjørkaasen gruber blei skipa. Kontinuiteten som bergverksregion blir sterkt vektlagt, spesielt i avisene i 1920-åra.

Narvik-avisene Ofotens Tidende, Fremover og Ofoten Folkeblad dekte alle saman lokalsaker frå Ofot-regionen. I tillegg hadde avisa Friheten ein korrespondent i Ballangen, som arbeidde i verket og budde i verkssamfunnet frå 1920 -1936. Av avgrensingsgrunnar og på grunn av at kjeldene eg primært skal nytte gjev svar, har eg ikkje tatt for meg andre aviser som i samtida hadde aktive skribentar i landsdelen. Dette er aviser som Nordlands Socialdemokrat (seinare Nordlands Framtid) og Nordlandsposten i Bodø, bladet Nordlys og Tromsø Stiftstidende i Tromsø, bladet Nidaros i Trondheim eller Lofotposten i Svolvær. Eg har halde meg til aviser frå den regionen eg omtalar, eller med korrespondentar i Ballangen.

Sigrunn Ellingsen har i 1981 skildra arbeidarkvinnene sine kår i Bjørkaasen gruber i ein artikkel i Nordnorsk Magasin⁽³¹⁾. I artikkelen om skeiderskene ved Bjørkaasen gruber skildrar ho livsløp, miljø og arbeidsforhold for tre av kvinnene som skeida på kisvaskeriet. Dette er ein av dei artiklane som best skildrar bakgrunnen til dei som arbeidde på det nye verket, og forholdet mellom dei og arbeidsplassen deira. Artikkelen kan faktisk nyttast som ei del av dei munnlege kjeldene. Det kan også arbeidarminnet til Ludvig Pedersen i Årbok forOfoten. Han var tilsett i Bjørkaasen gruber i ein del år, og har skildra korleis han blei rekruttert inn i bedrifta i 30-åra. Årbok for Ofoten har kortare og lengre artiklar om Ballangen generelt og gruvedrifta i området spesielt i årbøkene frå 1976, 1977, 1978, 1985 og 1986.

Registreringssentralen for Historiske Data har registrert folketeljingane for Ofoten for 1865 og Evenes for 1875 og 1900, slik at ein del setralt datamateriale for Ballangsdelane av desse kommunane finst trykt eller i dataregister.

Bedriftsarkivet til a/s Bjørkaasen gruber er tatt vare på av Arkiv i Nordland (tidl. Nordlandsarkivet) i Bodø. Her finst både personalarkivet, med oversyn over kvar enkelt arbeidar, årsmeldingar, rekneskap og utskipingsprotokollar, lønningslister og alt det skriftlege materiale som blir att etter ein bedrift har vore i sving i nær 60 år. Dette er med andre ord den mest sentrale delen av kjeldematerialet. Det er her ein finn mest detaljerte opplysningar om arbeidarane, bakgrunn, lengde på engasjement osb. Kombinert med grunnlagsmaterialet frå folketeljingane i 1920, 1930, 1946 og 1950, kan dette materialet gje nokså nøyaktige svar på tesane eg har reist tidlegare. Dette gjeld problemstillingar om korleis ein lokalt tilpassa seg den nye tida med det nye verket, som lanserte lønsarbeid, arbeidarorganisering og nye sosiale og økonomiske realitetar. Bergmeistrane sine årsmeldingar⁽³²⁾ gir både kjennskap til konjunkturar i bransjen og andre forhold som er knytt til prisar og lønsforhold.

Det gjør også Kåre Odlaug sine to bøker som dekker 60-årssoga til Norsk Arbeidsmannsforbund⁽³³⁾. Desse to banda er primært ei framstilling av historia til hovudtyngden av dei fagorganiserte arbeidarane i Ballangen, og kjem både inn på forhold på dei ulike verka, og generelle forhold elles i gruvenæringa. Motstykket frå arbeidsgivarsida, Bergverkenes Landssammenslutning gjennom 50 år.1907-1957 er også brukt, spesielt når det gjeld lønsstatistikken dei førte over medlemsbedriftene.⁽³⁴⁾ I tillegg til dette materialet vil eg ha utbytte av å sjå nærmare på Forhandlingsprotokollar og styreprotokollar frå Bjørkaasen grubearbeiderforening. Desse er til ein viss grad tatt vare på av Arbeiderbevegelsens arkiv og bibliotek i Oslo.⁽³⁵⁾

1.3.2.1 Personalarkivet:

Personalarkivet til a/s Bjørkaasen gruber gir mange svar på spørsmålet om reksruttering. Der er kvar arbeidar/person oppført på eit eige personalkort for kvart år han er i arbeid ved bedrifta (vedlegg 5). På kortet står namnet og nummeret i rekka av arbeidarar vedkommande var då han blei tilsett første gong. Kortet inneheld også opplysningar om fødselsdato og fødestad, og "Hjemstavn", altså der han høyrte heime då kortet blei fylt ut. I tillegg inneheld kortet ein rubrikk over "siste opholdssted", sivilstand og kor mange barn han/ho hadde å forsørge. Kortet inneheld også informasjon om kva avdeling i bedrifta vedkommande arbeidde i. Etter dette bestod resten av kortet av eit tabell-liknande skjema over talet på arbeidstimar (ordinært, akkord, overtid og samla), vedkommande arbeidde ved bedrifta kvar månad i løpet av arbeidsåret. Likeins inneheld tabellen oversyn over utbetalt løn for utført arbeid på ordinær tid, akkord, overtid samt dyrtidstillegg og samla løn fordelt på månader i løpet av eit år. Ut over desse rubrikkane inneheld kortet også rubrikkar om fråvær, sjukdom, permitteringar i tillegg til ein rubrikk over merknader. To rubrikkar med nemningane "inntatt" og "avgått" er også med på skjemaet, men desse to rubrikkane er sjeldan eller aldri utfylt, så dei vil eg ikkje komme særleg inn på i det følgande.

Den aller viktigaste opplysninga i skjemaet er opplysningane fødestad og fødselsdato. Dei gjør det mogleg å komme fram til den geografiske bakgrunnen til arbeidarane. Var det truleg at dei som hadde ført korta, hadde gjort det heilt korrekt, eller kan det tenkjast at nettopp denne delen av føringa ikkje blei gjort så nøye som opplysningar om lønsforhold og arbeidstid? På ein del kort manglar mange data, men på dei fleste er det gjort fullstendig. Dette gjør at ein kanskje kan rekne med ein viss feilføringsprosent i personalarkivet. Alt er neppe ført korrekt.

1.3.2.2 Folketeljingane og løningslistene:

Stort sett inneheld alle personkorta opplysningar om fødestad og fødselsår, men der er enkelte tilfelle der dei som står på korta ikkje har fått dette. For å løyse dette problemet er det såleis råd å skjekke opplysningane med grunnlagsmaterialet for folketeljingane. Men, då vil vi ikkje finne alle likevel. Derfor er det kanskje lurast å ta utgangspunkt i grunnlagsmeterialet og kryss-skjekke denne med lønningslistene frå bedrifta i den månaden folketeljinga er gjort. Derfor har eg tatt utgangspunkt i månadene desember i åra 1920, 1930, 1946 og 1950, når eg skal skjekke folketeljingsmaterialet med lønningslistene. Resultatet vil då bli at eg i høg grad vil finne fram til den store majoriteten av arbeidane sin geografiske bakgrunn. Gjennom grunnlagsmaterialet til folketeljingane kan ein også finne ut kor mange av arbeidarane som livnærte seg av gruvenæringa som hovudleveveg eller "bierhverv". Var gruvenæringa rekna som biyrke eller hovudyrke, og endra dette seg nokon gong i livet? Korleis kan ein sjå dette i forhold til Brox og Fulsås sin påstand om dei seigliva kombinasjonsnæringane, og kva kan dette fortelje oss om spenningsforholdet mellom det tradisjonelle og det moderne?

Når det gjeld Grunnlagsmaterialet for folketeljingane må ein stort sett gå ut frå at dette materialet er rett når det gjeld føring av fødestad og fødselsår. Det kan truleg vere enkelte av desse som har manglar. Når det gjeld føringane av "hoved-" og "bierhverv" er det derimot meir uklårt om desse er ført likt. Under fleire teljingar er det ulike personar som har ført skjema, dvs. gjort teljinga, og ein kan ikkje sjå bort frå ulik praksis her. Det er også fullt mogleg at enkelte av dei som blir spurt dette spørsmålet meiner det er uklårt. For eksempel er det ein person som svarar at han er gruvearbeidar og småbrukar. På spørsmålet om han har "bierhverv", svarar han derimot "nei". Her kan altså vere feilføringar og feiltolkingar. Rutinane blei etterkvart betre for gjennomføring av teljingar og feila blir truleg borte etterkvart.

1.3.2.3. Munnlege kjelder:

Ei innvending mot denne måten å gå frem på kan vere at vi ikkje får med oss utviklinga over tid. Arbeidsstokken i 1920 er ulik frå 1930, og at mange arbeidarar i mellom desse to teljingane har blitt både tilsett og har avgått. Dette vil ikkje min metode klare å fange opp. Ein mistar dynamikken mellom sekundær- og primærnæringane og endringar over tid. Då kan ein bruke munnlege informantar som gjev livsløpsstudiar. Ein kan ta eit utval av arbeidarar frå personalarkivet, og sjå på deira karriere i Bjørkaasen gruber. Kor lenge var dei tilsett? Kva fase i livet var dei tilsett? Kva tid på året var dei tilsett? Dette er spørsmål som kan svare på om sesongarbeidet i Bjørkaasen gruber var ein del av den tradisjonelle økonomiske tilpasninga. Dette kan også dei munnlege kjeldene gje innsyn i, men på grunn av at oppsporing av arbeidarane er tidkrevande og vanskeleg, må vi la dette falle. I mitt tilfelle vil likevel tre informantane supplere det kvantitative materialet. Det kvantitative materialet er elles godt, og munnlege informantar vil bli lite brukt.